این راهنما مسیر شناخت، مدلسازی، تحلیل، طراحی و تهیه جزئیات سازهای ساختمانهای بولوکا را برای مهندسان سازه تشریح میکند. مبنای اصلی، رفتار دیوار بتنآرمه باربر و الزامات فنی سیستم است. مقادیر نهایی هر پروژه باید بر اساس مشخصات واقعی همان پروژه، گزارش ژئوتکنیک، نقشههای مصوب، ویرایش لازمالاجرای مقررات و محاسبات مهندس طراح تعیین شود.
۱. شناخت سیستم سازهای بولوکا
در تحلیل سازهای بولوکا باید میان «قالب ماندگار» و «عضو باربر سازهای» تفکیک روشن وجود داشته باشد. پس از بتنریزی و کسب مقاومت بتن، بخش بتنآرمه دیوار به همراه آرماتورهای افقی و قائم، عضو اصلی باربر را تشکیل میدهد و مقاومت قالب بولوکا نباید بدون مستند فنی در ظرفیت باربری سازه منظور شود.
بنابراین مدل محاسباتی باید بر مبنای هندسه واقعی هسته بتن، بازشوها، پیوستگی دیوارها، اتصالات به سقف و فونداسیون و آرایش واقعی تسلیح شکل گیرد. طبقهبندی سیستم بهعنوان دیوار باربر بتنآرمه به این معنی نیست که هر هندسه یا هر تعداد طبقه بهصورت خودکار مجاز است.
۲. مبانی طراحی، ضوابط و استانداردهای حاکم بر محاسبات سازه
سیستم بولوکا از نظر رفتار سازهای در گروه ساختمانهای دارای دیوارهای باربر بتنآرمه قرار میگیرد. در این سیستم، دیوارهای بتنآرمه علاوه بر تحمل بارهای ثقلی، متناسب با طرح سازه در تأمین مقاومت و سختی جانبی ساختمان نیز مشارکت میکنند و بارهای ساختمان را به فونداسیون انتقال میدهند.
بنابراین طراحی سازه بولوکا بر مبنای اصول و ضوابط طراحی دیوارهای سازهای بتنآرمه انجام میشود و برای محاسبات آن نیازی به تعریف یک آییننامه سازهای مستقل با عنوان «آییننامه بولوکا» وجود ندارد. مدلسازی، تحلیل، طراحی و کنترل اجزای سازه باید مطابق مقررات و استانداردهای حاکم بر ساختمانهای بتنآرمه و دیوارهای سازهای انجام شود.
مقررات و استانداردهای اصلی
برای پروژههای داخل ایران، مهمترین مراجع طراحی عبارتاند از:
مبحث ششم مقررات ملی ساختمان – بارهای وارد بر ساختمان
بارهای مرده، زنده، برف، باد و سایر بارهای موردنیاز طراحی براساس ضوابط این مبحث تعیین میشوند. وزن اجزای بولوکا، بتن، سقف، نازککاری و سایر اجزای ساختمان نیز باید در تعیین بار مرده واقعی ساختمان منظور شود.
استاندارد ۲۸۰۰ ایران – طراحی ساختمانها در برابر زلزله
تعیین خطر لرزهای، شتاب مبنای طرح، نوع زمین، اهمیت ساختمان، توزیع نیروی زلزله، نامنظمیها، پیچش، تغییرمکان نسبی طبقات و سایر کنترلهای لرزهای ساختمان براساس استاندارد ۲۸۰۰ انجام میشود.
در مدل سازهای بولوکا، دیوارهای باربر بتنآرمهای که برای مقاومت جانبی در نظر گرفته میشوند باید با رفتار واقعی خود در سیستم مقاوم لرزهای ساختمان مدل شوند.
مبحث نهم مقررات ملی ساختمان – طرح و اجرای ساختمانهای بتنآرمه
این مبحث مرجع اصلی طراحی و جزئیات اعضای بتنآرمه بولوکا است. کنترل مقاومت دیوارها در برابر نیروهای محوری، خمش، برش و ترکیب آنها، الزامات آرماتورهای قائم و افقی، طول مهاری، وصلهها، پوشش بتن، جزئیات اطراف بازشوها و سایر الزامات بتنآرمه باید مطابق ضوابط مربوط انجام شود.
دیوار بولوکا در مدل محاسباتی
در تحلیل سازه، قالب بولوکا نباید جایگزین دیوار سازهای در مدل محاسباتی شود. عضو اصلی باربر، هسته بتنآرمهای است که همراه با آرماتورهای قائم و افقی تشکیل میشود.
بنابراین مشخصات واقعی هسته بتنی شامل ضخامت مؤثر، مقاومت مشخصه بتن، مشخصات فولاد، هندسه دیوار، بازشوها و نحوه اتصال دیوار به سقف و فونداسیون باید در مدل سازه وارد شود.
قالبهای بولوکا در درجه اول نقش سیستم قالب ماندگار و جزء تشکیلدهنده روش اجرا را دارند و هرگونه مشارکت آنها در مقاومت سازهای تنها زمانی قابل منظورکردن است که بهطور مستقل و مستند برای آن رفتار سازهای قابل اتکا اثبات شده باشد. در طراحی متعارف، رویکرد محافظهکارانه این است که مقاومت اصلی ساختمان به بتنآرمه و آرماتورهای طراحیشده نسبت داده شود.
کنترلهای اصلی دیوارهای باربر
برای هر پروژه، مهندس محاسب باید متناسب با هندسه و تعداد طبقات ساختمان، حداقل موارد زیر را بررسی کند:
- مقاومت دیوار تحت بار محوری؛
- اثر همزمان نیروی محوری و خمش؛
- مقاومت برشی دیوار؛
- رفتار دیوارها تحت بارهای جانبی زلزله و باد؛
- لاغری و پایداری دیوار؛
- حداقل و حداکثر آرماتورهای قائم و افقی؛
- مهار آرماتورها در فونداسیون و سقف؛
- وصله و طول گیرایی میلگردها؛
- عملکرد قطعات دیوار در طرفین و بین بازشوها؛
- اثر بازشوهای در و پنجره بر سختی و مقاومت دیوار؛
- اتصال دیوارهای متقاطع؛
- انتقال نیرو میان سقف و دیوارها؛
- انتقال نیرو از دیوارها به فونداسیون؛
- تغییرمکان جانبی و دریفت طبقات؛
- پیچش و نامنظمی سازه؛
- کنترل فونداسیون براساس واکنشهای واقعی دیوارها و مشخصات ژئوتکنیکی محل پروژه.
بازشوها بخشی از مدل سازه هستند
در سیستم بولوکا، درها و پنجرهها صرفاً عناصر معماری نیستند. بازشوها هندسه دیوار باربر را تغییر میدهند و میتوانند سختی، مقاومت و نحوه توزیع نیرو در دیوار را تحت تأثیر قرار دهند.
به همین دلیل موقعیت و ابعاد واقعی بازشوها باید در مدلسازی و طراحی سازه لحاظ شود و قطعات باقیمانده دیوار در طرفین یا بین بازشوها براساس ضوابط دیوارهای سازهای بتنآرمه کنترل شوند.
طراحی هر پروژه مستقل است
استفاده از سیستم بولوکا به این معنی نیست که یک محاسبه سازهای را میتوان برای تمام ساختمانها تکرار کرد. تعداد طبقات، ابعاد پلان، ارتفاع طبقات، دهانههای سقف، تعداد و موقعیت دیوارها، ابعاد بازشوها، کاربری، منطقه لرزهای، شرایط باد و مشخصات خاک در هر پروژه متفاوت است.
بنابراین هر ساختمان بولوکا باید دارای مدل، تحلیل و محاسبات سازهای متناسب با همان پروژه باشد.
اصل مهندسی بولوکا: بولوکا یک روش اجرای دیوار باربر بتنآرمه است؛ بنابراین طراحی سازه آن بر مبنای ضوابط عمومی و معتبر طراحی ساختمانهای بتنآرمه و دیوارهای سازهای انجام میشود و مشخصات اختصاصی بولوکا در مدل هندسی، جزئیات اجرایی و نحوه ساخت وارد طراحی میگردد.
۳. اطلاعات ورودی موردنیاز برای شروع محاسبات
شروع محاسبات پیش از تثبیت ورودیها معمولاً به بازطراحی منجر میشود. بسته اولیه طراحی باید حداقل شامل محل پروژه، کاربری، تعداد طبقات، ارتفاعها، پلانهای اندازهگذاریشده، Wall Typeها، بازشوها، سیستم سقف پیشنهادی، راهپله و Voidها، تراس و کنسول، مشخصات مصالح، مقطع واقعی نسل فعلی دیوار و اطلاعات ژئوتکنیک باشد.
اطلاعات زمین و پی
گزارش ژئوتکنیک باید ظرفیت مجاز خاک، نوع و لایهبندی خاک، سطح آب زیرزمینی، نشست، پارامترهای لازم برای طراحی پی و اطلاعات مرتبط با طبقهبندی لرزهای زمین را فراهم کند. استفاده از ظرفیت فرضی خاک فقط برای مطالعه مقدماتی قابل قبول است و نباید بدون تأیید در نقشه اجرایی باقی بماند.
اطلاعات معماری و تأسیسات
تمام بازشوهای اصلی، رایزرها، داکتها، لولههای عبوری از دیوار، تجهیزات سنگین، نمای سنگین و نقاطی که ممکن است باعث حذف یا تضعیف بخش بتنآرمه شوند باید قبل از نهاییشدن مدل مشخص باشند.
۴. تعیین سیستم باربر ثقلی و لرزهای
بارهای ثقلی سقف و سایر اجزا باید از طریق مسیر مشخص به دیوارهای باربر و سپس فونداسیون منتقل شوند. در هر دو جهت اصلی پلان باید مسیر مناسب برای مقاومت در برابر نیروهای جانبی وجود داشته باشد و توزیع دیوارها از نظر سختی، مقاومت و پیچش کنترل شود.
مهندس باید در دفترچه محاسبات، سیستم مقاوم در هر جهت، ضریب رفتار، ضریب اضافه مقاومت، ضریب بزرگنمایی تغییرمکان، محدودیت ارتفاع، روش تحلیل و مبنای انتخاب آنها را صریحاً ثبت کند.
۵. اصول مدلسازی سازهای دیوارهای بولوکا
اگر دیوارها با المانهای سطحی مدل شوند، ضخامت، سختی، بازشوها، مشبندی، اتصال دیوارها به یکدیگر، اتصال به سقف و شرایط تکیهگاهی باید با رفتار واقعی سازه سازگار باشند. مدل نباید قالبهای غیرسازهای را بدون پشتوانه به سختی یا مقاومت دیوار اضافه کند.
مواردی که باید در گزارش مدل ثبت شوند
- نوع المان و اندازه مش؛
- هندسه واقعی هسته بتن و فرض ضخامت مؤثر؛
- مدلسازی بازشوها و قطعات دیوار؛
- فرض دیافراگم سقف؛
- قیود و اتصال دیوار به سقف و پی؛
- ضرایب اصلاح سختی و منبع آنها؛
- اثرات مرتبه دوم در صورت لزوم؛
- فرضیات مربوط به ترکخوردگی.
۶. بارگذاری و ترکیبات بار
بارگذاری باید بر اساس کاربری واقعی ساختمان و مقررات لازمالاجرا انجام شود. بار مرده شامل وزن سقف، بتن، اجزای بولوکا، کفسازی، نازککاری، نما، تأسیسات ثابت و سایر اجزای دائمی است. عدم احتساب مقاومت سازهای قالب به معنی حذف وزن آن از بار مرده نیست.
بار زنده، بار بام، بار برف در مناطق مربوط، باد، زلزله، بارهای تجهیزات و سایر اثرات باید متناسب با پروژه تعیین شوند. در ساختمانهایی با تراس، مخزن، تجهیزات مکانیکی یا نمای سنگین، این بارها باید جداگانه بررسی شوند.
جرم لرزهای و ترکیبات بار طراحی باید بر اساس مقررات و سیستم انتخابشده تعیین شوند و در دفترچه محاسبات قابل ردیابی باشند.
۷. طراحی و کنترل دیوارهای باربر بتنآرمه
دیوار بولوکا باید برای مجموعه نیروهای محوری، برش داخل صفحه، خمش داخل صفحه و در صورت لزوم اثرات خارج از صفحه کنترل شود. کفایت ضخامت تنها یکی از کنترلهاست و جایگزین طراحی مقاومت و تغییرشکل نیست.
کنترلهای اصلی
- نیروی محوری و اندرکنش نیروی محوری–خمش؛
- برش داخل صفحه؛
- خمش و لنگر واژگونی؛
- برش و خمش خارج از صفحه در صورت اثرگذاری؛
- نسبت ابعادی قطعات دیوار و لاغری؛
- تغییرمکان و دریفت؛
- پایداری کلی و موضعی؛
- ظرفیت نواحی کنار بازشو و تقاطعها.
۸. آرماتورگذاری دیوارها و الزامات مهار و وصله
در نسل فعلی بولوکا، مدول اجرایی باید با آرایش آرماتورها هماهنگ شود. هر تغییر در هندسه قالب، رابطها یا مسیر عبور بتن باید از نظر امکان استقرار میلگرد، پوشش بتن و تراکم مناسب بررسی شود.
اصول اجرایی
- میلگردهای قائم باید با آرماتورهای انتظار پی و مهار بالایی سازگار باشند.
- میلگردهای افقی باید در طول دیوار و نواحی تقاطع پیوستگی لازم را داشته باشند.
- وصلهها نباید در نواحی ممنوع یا بحرانی بدون بررسی قرار گیرند.
- تراکم میلگرد نباید مانع عبور و تراکم بتن شود.
- جزئیات اطراف بازشوها باید در نقشههای اجرایی جداگانه مشخص شود.
۹. بازشوها، قطعات دیوار و نواحی بحرانی
در و پنجره باعث تغییر مسیر تنش و کاهش سطح مؤثر دیوار میشوند. مدل باید بازشوهای واقعی را منعکس کند و قطعات باریک باقیمانده بین دو بازشو یا بین بازشو و گوشه ساختمان بهصورت مستقل کنترل شوند.
هیچ عدد عمومی برای حداکثر عرض بازشو یا حداقل عرض قطعه دیوار نباید بدون محاسبه برای همه پروژهها اعلام شود. نیاز به نعلدرگاه، تیر رابط، تقویت قائم کنار بازشو و آرماتورهای موضعی از نتایج طراحی استخراج میشود.
تغییر ابعاد یا محل بازشو پس از پایان محاسبات، تغییر سازهای محسوب میشود و باید در مدل و نقشهها بازنگری شود.
۱۰. اتصال و تقاطع دیوارهای باربر
تقاطع دیوارها بخش مهمی از مسیر انتقال نیرو در سیستم بولوکا است. گزارش مرکز تحقیقات برای تقاطع دیوارهای متعامد، هستههای ستونی و جزئیات ویژه آرماتورگذاری را پیشبینی کرده است.
در تقاطعهای مورد ارزیابی، حداقل دو میلگرد قائم با یک شماره بزرگتر از میلگردهای قائم عادی دیوار برای هسته ستونی ذکر شده و اجزای U شکل با میلگرد همقطر آرماتور افقی دیوار و فاصله قائم ۲۰ سانتیمتر پیشبینی شدهاند. همچنین آرماتور افقی باید به صورت ممتد از هسته عبور کند و وصله افقی در این هسته مجاز دانسته نشده است.
این جزئیات باید با هندسه نسل فعلی بولوکا تطبیق داده شوند؛ اصل سازهای، تأمین پیوستگی و انتقال مطمئن نیرو در محل اتصال است.
۱۱. طراحی سقف و اتصال سقف به دیوارها
سقف باید علاوه بر تحمل بارهای قائم، انتقال مناسب نیروها به دیوارهای باربر و عملکرد دیافراگمی موردنظر طراح را تأمین کند. جهت تیرچهها یا اعضای اصلی سقف، دهانهها، بازشوها و خطوط تکیهگاهی باید با پلان دیوارها هماهنگ باشند.
آرماتورهای قائم دیوار و هستههای ستونی باید در کلاف پیرامونی مهار شوند. انتخاب سیستم سقف دیگر نیز ممکن است، اما جزئیات اتصال و سازگاری آن باید مستقلاً طراحی و مستند شود.
۱۲. طراحی فونداسیون و اتصال دیوار به پی
به دلیل ماهیت پیوسته دیوارهای باربر، فونداسیون نواری بتنآرمه یکی از راهکارهای سازگار با سیستم است؛ با این حال نوع، عرض، ضخامت و آرماتور پی باید بر اساس بارهای واقعی، نیروهای دیوار، شرایط خاک، نشست و ضوابط ژئوتکنیکی تعیین شود.
محور دیوار، آرماتورهای انتظار و محل قالبگذاری باید پیش از بتنریزی پی کنترل شوند. آرماتورهای قائم دیوار باید از طریق انتظارها، مهار یا وصله طراحیشده، پیوستگی لازم را با فونداسیون ایجاد کنند.
در محل درها و پنجرهها، طول و ادامه آرماتورهای قائم باید مطابق نقش سازهای قطعه دیوار و جزئیات طراحی تعیین شود. نباید یک الگوی ثابت کارگاهی بدون نقشه سازه برای همه بازشوها به کار رود.
کنترلهای طراحی پی
- تنش زیر پی و ظرفیت مجاز خاک؛
- نشست کلی و تفاضلی؛
- برش و خمش پی؛
- واژگونی و لغزش در صورت لزوم؛
- پیوستگی نوارهای متقاطع؛
- مهار میلگردهای انتظار دیوار؛
- دوام، پوشش بتن و شرایط محیطی.
۱۳. هماهنگی سازه با تأسیسات و الزامات اجرایی
عبور تأسیسات از هسته بتنآرمه میتواند سطح بتن، آرایش آرماتورها و مسیر انتقال نیرو را تحت تأثیر قرار دهد. بنابراین نقشههای سازه و MEP باید پیش از بتنریزی هماهنگ شوند.
ایجاد شیار، سوراخکاری، Core Drilling یا قطع میلگرد پس از بتنریزی نباید عملیات آزاد کارگاهی تلقی شود. هر نفوذ جدید در عضو سازهای باید بررسی و در صورت لزوم با جزئیات تقویتی همراه شود.
۱۴. کنترل کیفیت، بتنریزی و مدارک اجرایی
قابلیت ساخت بخشی از طراحی سازه است. فاصله واقعی دو پنل، موقعیت رابطها، تراکم میلگرد، مسیر عبور بتن، بازشوها و تأسیسات باید پیش از صدور نقشه اجرایی کنترل شوند.
پیش از بتنریزی
- کنترل ابعاد، شاقولی و مهاربندی قالبها؛
- کنترل آرماتورهای قائم و افقی، وصلهها و مهارها؛
- کنترل پوشش بتن و فاصله میلگردها؛
- کنترل بازشوها، غلافها و تأسیسات؛
- پاکیزگی مسیر بتن و امکان تراکم؛
- ثبت تأیید آمادگی بتنریزی.
حین و پس از بتنریزی
مشخصات بتن تحویلی، نمونهگیری و آزمایشها، روش و ترتیب بتنریزی، تراکم، محل توقف، عملآوری و عیوب احتمالی باید ثبت شوند. اگر بتنریزی دیوار در چند مرحله انجام شود، درز اجرایی و آمادهسازی سطح باید مطابق نقشه و دستورکار طراحی باشد؛ یک تراز ثابت مانند زیر پنجره را نمیتوان بدون بررسی به همه پروژهها تعمیم داد.
در پایان پروژه، نقشههای چونساخت باید تغییرات تأییدشده در بازشوها، تأسیسات و اجزای سازهای را منعکس کنند.
۱۵. چکلیست نهایی مهندس سازه بولوکا
- نسخه معماری مبنای طراحی و شماره Revision ثبت شده است.
- دامنه تأییدیهها و مدارک فنی مورد استفاده مشخص شده است.
- هندسه نسل فعلی دیوار و اجزای بولوکا در مدل لحاظ شده است.
- گزارش ژئوتکنیک و پارامترهای خاک کنترل شدهاند.
- سیستم باربر ثقلی و لرزهای در هر دو جهت تعریف شده است.
- پارامترهای لرزهای و روش تحلیل مستند هستند.
- بارهای مرده شامل وزن تمام اجزای واقعی ساختمان هستند.
- بازشوها و قطعات باقیمانده دیوار در مدل واقعی هستند.
- نیروی محوری، برش، خمش، دریفت و پایداری کنترل شدهاند.
- آرماتورهای قائم و افقی، مهار و وصله طراحی شدهاند.
- تقاطع دیوارها و نواحی گوشه دارای دیتیل اجرایی هستند.
- بازشوها دارای تقویت و جزئیات لازم هستند.
- سقف و اتصال آن به دیوار و کلاف پیرامونی طراحی شده است.
- فونداسیون و آرماتورهای انتظار دیوار طراحی شدهاند.
- عبورهای تأسیساتی با سازه هماهنگ شدهاند.
- قابلیت بتنریزی و تراکم در هندسه واقعی کنترل شده است.
- نقاط بازرسی پیش از بتنریزی در نقشه یا دستورکار مشخص شدهاند.
- هرگونه تغییر معماری مؤثر بر سازه نیازمند بازبینی محاسبات تعریف شده است.
- نقشههای اجرایی با دفترچه محاسبات و مدل نهایی هماهنگ هستند.
- مدارک نهایی برای بازبینی و تأیید مهندس دارای صلاحیت پروژه آماده شدهاند.